Op 25 maart jl. overleed op 84-jarige leeftijd een van de bekendste Balinese christelijke kunstenaars I Nyoman Darsane. Hij was, ook in Nederlandse zendingskringen, een graag geziene gast en in 1997 exposeerde hij in de Laurenskerk in Rotterdam tijdens de viering van ‘Twee eeuwen zending’, waar hij ook met een christelijke Balinese Dans een bijdrage aan de herdenkingsdienst leverde. In 2013 sierden ook werken van zijn hand de laatste MissieZendingskalender.
In 2016 organiseerden wij vanuit het Zendingserfgoedhuis een tentoonstelling met nieuw werk van hem die achtereenvolgens in De Sjoel in Brielle, in de Martinuskerk in Cuijk en de Grote Kerk in Zwolle. In de collectie bevinden zich diverse werken van zijn hand.
Prof. Volker Küster, die onder andere aan de PThU in Kampen doceerde en hechte banden met Darsane en zijn familie onderhield bezorgde ons een mooi In Memoriam dat u hieronder kunt lezen.
In Memoriam Nyoman Darsane (1939-2024)
© Prof. Dr. Dr. h.c. Volker Küster
Darsane werd in 1939 geboren in Payangan, Gianyar op Bali. Zoals veel Balinese rijstboeren was zijn vader ook muzikant en speelde hij in het orkest van de plaatselijke prins. Nyoman groeide op in het paleis samen met zijn zoon, een van de laatste prinsen van Bali. Hierdoor kreeg hij een diepgaande kennis van de Hindoe-Balinese religie en cultuur, wat hem ten goede kwam in zijn carrière als kunstenaar. Darsane schilderde niet alleen met olie- en acrylverf en maakte batiks, hij was ook muzikant, danser, schaduwpoppenspeler (dalang) en verhalenverteller. Op 17-jarige leeftijd bekeerde hij zich uit eigen beweging tot het christendom. Naast zijn rijke oeuvre van christelijke kunst choreografeerde hij verschillende dansen over bijbelse thema’s en leidde hij een tijdlang een christelijke dansgroep. Voor wayang voorstellingen in een christelijke context heeft hij een serie eigen schaduwpoppen ontworpen, die hij mengt met de traditionele personages. Hij heeft ook teksten gecomponeerd en geschreven voor kerkliederen.
Al voordat hij naar de basisschool ging, was Nyoman geïnteresseerd in tekenen. Bij gebrek aan papier en ander materiaal tekende hij op de achterkant van een bananenblad of met zijn vingers op de muur. Hij ging naar de basisschool in Bagang. Hij woonde in het huis van zijn oom, die als politieagent in Oost-Bali werkte. Zijn kunstleraar kwam uit Denpasar. Als beste van zijn klas mocht Nyoman vaak bij hem thuis oefenen met potloodtekenen; kleuren waren te duur. In het derde jaar van de basisschool kwam zijn vader op het idee om de toen tienjarige de muren van de familietempel te laten beschilderen. Nyoman leerde van de poppenspelers hoe hij de traditionele figuren van de Mahabharata, Ramayana en Tantri Tantri, een verzameling dierenverhalen in de stijl van Duizend-en-een-nacht, moest schilderen. Hij ging ook naar de andere kunstenaars in het dorp en sprak met de vader van zijn vriend in het paleis om inspiratie op te doen.
Na de middelbare school verhuist Nyoman naar Denpasar, waar hij naar de Senior High School voor leraren gaat. Hij ontmoet weer een goede kunstleraar die een opleiding heeft gevolgd in Semarang op Java. Hij adviseert hem om daar ook te gaan studeren. De grootvader moedigt de oudste zoon van de familie aan om dit advies op te volgen, ook al waren ze arm. Hij vraagt Nyomans vader om een stuk land te verkopen. Darsane werkte tijdens zijn studie in een bioscoop. Hij was ook een succesvol volleybalspeler. Via de politie- en universiteitsteams kwam hij in het Balinese team en uiteindelijk werd hij genomineerd voor het nationale team. Aanvankelijk woonde hij bij een familielid in de kazerne. Met de hulp van zijn toekomstige vrouw Diana kon hij als Hindoe terecht in een hostel van het Leger des Heils in Semarang. Samen met andere studenten, maar ook bedelaars, bracht hij de nacht door in een grote slaapzaal met 20-30 mensen. Als tegenprestatie moest hij elke zondag naar de kerk. In die tijd las hij veel in een tweedelige geïllustreerde Bijbel.
Darsane wilde oorspronkelijk voor twee jaar naar Bandung om verder te studeren. Een van zijn leraren vroeg hem echter: „Wil je kunstenaar worden of over kunst praten?“ Hij besloot toen om kunstles te gaan geven op een middelbare school in Denpasar (1964-1974) om in zijn levensonderhoud te voorzien. Darsane heeft herhaaldelijk benadrukt hoe belangrijk het voor hem was om op jonge leeftijd naar Java te reizen en kunstenaars in Yogya, Bandung en andere steden te ontmoeten en van hen te leren. Naast Affandi (1907-1990) noemt hij de Balinezen Ida Bagus Made [Poleng] (1915-1999) en Nyoman Mandra (1946-2018) en de Europeanen Rudolf Bonnet (1895-1978), Ari Smit (*1916) en Han Snel (1925-1998), die op Bali woonden, als invloeden. Darsane leerde ook de batiktechniek in Yogya en Solo.
Zijn academische opleiding aan de kunstacademie in Semarang bracht hem uiteindelijk in contact met de westerse traditie. Hier waren het Paul Gauguin, Vincent van Gogh en Marc Chagall, en in de jaren negentig ook Gustav Klimt en Egon Schiele, die indruk op hem maakten. Darsane behoort dus tot de heterogene groep van zogenaamde academici, kunstenaars die aan een van de kunstacademies van het land hebben gestudeerd. Hoewel ze experimenteren met westerse stijlelementen, zijn ze voortdurend op zoek naar hun eigen Balinese identiteit. In Darsane’s geval probeert hij deze religie een Balinese vorm te geven sinds zijn bekering tot het christendom. Na zijn huwelijk bezocht hij vaak de Nederlandse missionaris Henk Visch (1919-2009), die van 1948 tot 1971 op Bali werkte, om met hem het christelijk geloof te bespreken. In 1967 creëerde hij de eerste christelijke motieven.
Door zijn bekering werd Darsane buitengesloten door zijn familie en gemeden door de dorpsgemeenschap. In het Agama Hindoe Bali, dat sterk gekenmerkt wordt door de primaire religie, zijn religie en gemeenschap nauw met elkaar verweven. Wie zich afkeert van de gemeenschappelijke religie, ontkent ook de solidariteit van de gemeenschap. In plaats van het gebruikelijke gearrangeerde huwelijk maakte Darsane zijn eigen keuze toen hij trouwde met Diana Tjokropramono (Oei Ing Tong), een christen van Chinese afkomst. Hun enige kind Yosef, Yoshi genaamd, erfde het talent van zijn vader en begon zelf aan een artistieke carrière. Darsane’s intensieve pogingen om het christendom een Balinese vorm te geven, overtuigden zijn familie en de dorpsgemeenschap er uiteindelijk van dat hij nog steeds een van hen was. Uiteindelijk werd hij weer zeer gerespecteerd en zijn advies werd gewaardeerd, zelfs in religieuze zaken. Zijn relatie met zijn kerk wordt ook gekenmerkt door ups en downs. Onder bisschop Wayan Mastra werd Darsane een centrale figuur in de contextualiseringsinspanningen van de Bali-kerk en was hij zelfs een tijd in dienst van de synode. Onder invloed van het welvaartsevangelie nam de belangstelling voor de Balinese identiteit echter af. In zijn atelier in Batubulan heeft Darsane een kerk opgericht die de geest van inheemsheid levend probeert te houden en die de afgelopen jaren gestaag is gegroeid. Tentoonstellingen in Singapore (1974), Jakarta/Indonesië (1975), Zwitserland (1982&1992), Zweden (1989), Duitsland (1991, 1999&2016), Nederland (2009&2016) en de VS (2007) getuigen van internationale erkenning.
Darsane’s stijl is erg expressief. Hij werkte heel weinig met potloodschetsen. Veel van zijn werk ontstond spontaan op het doek, hoewel een deel ervan slechts enkele keren werd overschilderd. Daarom gebruikt hij bij voorkeur acrylverf, die door zijn textuur bijzonder geschikt is voor deze schilderstijl. De laatste jaren werkte hij echter steeds vaker met aquarelverf en soms inkttekeningen. Niet in de laatste plaats om economische redenen, want deze zijn goedkoper dan de doeken op groot formaat en daardoor makkelijker te verkopen. De kunstenaar heeft daarvoor veel motieven uit zijn acrylschilderijen overgenomen.
Darsane was een zeer experimentele kunstenaar, die altijd probeerde zijn eigen stijl te ontwikkelen. Tegelijkertijd worstelde hij met een repertoire van thema’s die hij steeds opnieuw interpreteerde. Hij vierde de schoonheid van Balinese vrouwen in de vorm van Maria, Maria en Martha en de tien maagden, soms ook Esther en Bathseba. Maria’s geloof en deugd fascineerden hem, net als de balans van tegenstellingen tussen Maria en Martha en de vijf wijze en dwaze maagden. Maar ook de vraag wie Jezus Christus is voor de Balinezen hield hem voortdurend bezig. Dit heeft hem ook tot een pionier van de Balinese contextuele theologie gemaakt.
Een sleutelbeeld voor zijn bekering is de tussenkomst van Jezus in een processie naar de crematieplaats, die hij in verschillende variaties schilderde, hier een onvoltooid exemplaar dat ik fotografeerde op de bovenverdieping van zijn atelier tijdens mijn laatste bezoek in het voorjaar van 2023. In het midden onderaan het schilderij draagt een extatisch bewegende groep mensen een van de grote processiefiguren, een crematieschrijn in de vorm van een zwarte stier, met daarin het lichaam van een lid van de boeren- en ambachtelijke kaste (shudra). Rechts daarboven volgt een andere groep met een meru-vormig heiligdom (bade boma), de oorspronkelijke krijgerskaste (ksatria). Tussen hen in draaien vier mannen met speren om elkaar heen, een toespeling op de oorlogsdans die Darsane’s voorstelling van de kruisiging inspireerde. Aan de bovenrand van de afbeelding zien we links en rechts een groep van twee en in het midden vijf danseressen, die doen denken aan zijn afbeeldingen van de tien maagden, Maria en Martha, Jezus en Maria. Jezus is hier afgebeeld in het kwadrant linksonder, dansend met een boog. Hij richt op het hoofd van een van de slangen (nagas) die zich rond het transportheiligdom hebben verzameld en vuur ademen. Achter zijn rug zijn een andere naga en demonen vaag te herkennen; een vrouw vlucht van het tafereel naar links. Traditioneel worden de nagafiguren tijdens de processie voor het transportheiligdom gedragen en darmee met witte doeken verbonden. De ziel wordt bevrijd van het lichaam door crematie en begint aan een nieuwe incarnatie in de cyclus van wedergeboorten. De pijl van Jezus wordt verondersteld deze cyclus te doorbreken door de naga te doden. Traditioneel is het een Brahmaan die vanuit de vier windrichtingen bloemenpijlen afschiet op de chaosslang vóór de verbranding om de kosmische lotusorde (padma) te herstellen. Hier wordt zijn rol overgenomen en geherinterpreteerd door Jezus. Aangetrokken door de christelijke hoop op wederopstanding en het behoud van het individu, keerde Darsane zich af van het hindoeïsme.
Pak Darsane overleed op 25 maart 2024 na een kort ziekbed op de intensive care van het ziekenhuis in Denpasar. Het is te hopen dat het museum dat hij tijdens zijn leven in zijn atelier in Batubulan heeft opgezet veel bezoekers van heinde en verre zal trekken, zodat de herinnering aan deze doyen van de Balinese christelijke kunst en theologie een blijvende plaats krijgt.
De biografie is in herziene passages overgenomen uit Volker Küster, Zwischen Pancasila und Fundamentalismus. Christliche Kunst in Indonesien, Leipzig 2016, 93-97.
Ds Stephan Bernard toont de Duitse ‘Missions Atlas’ uit zijn jeugd
De unieke combinatie van jeugdzendingsboek en voorwerpen
Marit Claus vetelt over haar scriptie 
